نگاهی به زندگی حرفه‌ای فیلم‌سازی یاسوجیرو اوزو

عناصر مربوط به سبک در آثارش همانند تم آن‌ها بر نوعی خلا استوار است. خبری از ماجراجویی، تعقیب و گریز، درگیری و فرار و اضطراب نیست، پیرنگ داستان خیلی ساده است، اتفاق خاصی نمی‌افتد که ما را تکان دهد، در فیلم غرق نمی‌شویم، فقط با یک داستان ساده روبرو می‌شویم ولی در این سادگی به تفکر دست می‌یابیم. اوزو معتقد بود که داستان‌های دراماتیک باید دور ریخته شوند، چرا که چیزی برای سینما ندارند. به گمان وی کسی که می‌کوشد تا با فیلم، عملی دراماتیک انجام دهد، شبیه به کسی است که تلاش می‌کند از ارّه به جای چکش استفاده کند. اگر هنر درام مانع نشود، سینما رسانه‌ای حیرت‌آور خواهد بود. در آثار دیگر فیلم سازان بزرگ ژاپنی نظیر ماساکی کوبایاشی، کنجی میزوگوچی و آکیرا کوروساوا یک ریتم سریع و محکم را مشاهده می‌کنیم. برای مثال در آثار کوبایاشی موسیقی به شدت و با زیبایی تمام در خدمت تدوین فیلم است و خودش نیز زیبایی می‌آفریند، فلاش‌بک‌ها، عناصر بصری و قدرتمند و داستانگویی فوق العاده مشخصه آثارش است. کوبایاشی با نماهای درشت متعدد زیبایی بصری را در ذهن مخاطب می‌کارد. ولی فیلم‌های اوزو فاقد تمام این مولفه‌ها می‌باشد. ریتم آثار او به شدت کند است و دوربین ساعت‌ها در یک گوشه می‌ماند. آنچه فیلم را پیش می‌برد سکانس‌های طولانی است که اکثرا از نماهایی که افراد دور یک میز ناهار خوری خاص فرهنگ ژاپنی نشسته‌اند گرفته می‌شود، مکالمه‌های طولانی به همراه نوشیدن مشروبات تمام سکانس را در بر می‌گیرد. موسیقی فیلم بیشتر در نماهایی به کار می‌رود که تنهایی بصری برای مخاطب به نمایش درمی‌آید مانند پایان سکانس‌هایی که چند ثانیه دوربین گوشه خالی از خانه را نشان می‌دهد.

اوزو در فیلم‌هایش از پرداختن به مسائل غیر ضروری هم اجتناب می‌کند. وی همانند “روبر برسون” (کارگردان فرانسوی) رسالت سینما را نشان دادن ضروریات می‌داند به لحاظ تکنیک کارگردانی و نوع روایت نیز یاسوجیرو اوزو سبک و روش ویژه خودش را داشت. اعتقادی به قوانینی مثل خط فرضی نداشت و استاد شکستن خط فرضی بود. از نماهای اور شولدر و pov اصلا استفاده نمی‌کرد. او دوربین را در نماهای گفتگوی دو نفره به نزدیکترین محور خط نگاه قرار می‌داد و بازیگران طوری نگاه می‌کردند که انگار رو به دوربین حرفهایشان را می‌زنند و این نوعی ضد قاعده بود که مخاطب در بعضی مواقع جهت نگاه‌ها را گم می‌کرد اما با تشریح دقیق‌تر نگاه شخصیت‌ها تقریبا به مرکز قاب بود که از تکنیک‌های سینمای اوزو بود.

شخصیت‌های فیلم‌های اوزو غریب و تنها هستند و در گوشه‌ای با خاطراتی که به دوش می‌کشند سنگینی زندگی را تحمل کرده و بصورت سنتی روزگار می‌گذرانند. مصیبت شخصیت‌ها زمانی آغاز می‌شود که حقیقت آشکار می‌شود. نام بسیاری از فیلم‌های اوزو برگرفته از گذر فصل‌ها است. مضمون اصلی دیالوگ‌های شخصیت‌ها نیز آب و هوا بوده و گفتگو‌ها مرتبط با فصل است. مانند در آن پاییز که اتفاق افتاد. تکرار در آثار او بسیار دیده می‌شود. ممکن است از هر هنرپیشه در بسیاری از آثار استفاده کند و در نقشی واحد بازی بگیرد. چون فضای اتمسفری فیلم‌های اوزو در سکوت می گذشت، بازی بازیگرانش کاملا روان، عادی و قابل باور در آرامش صورت می‌گرفت و نحوه ادای دیالوگ‌ها با لحنی آرام و دلسوزانه بوده و میمیک بازیگران با چهره‌ای مظلومانه عموما با لبخندی همیشگی همراه بود. به خصوص بازی”چیشو ریو” (پیرمرد) و “ستسوکو هارا” (دختر جوان) که در پنج فیلم اوزو (داستان توکیو، آخر بهار، آخر پاییز، اوّل بهار و گرگ و میشِ توکیو) همبازی بودند. ستسوکو هارا یکی از عالی‌ترین شکل‌های بروز و حضور صحنه‌ای در سینمای جهان بود. بازیگران در فیلم‌های اوزو تحرک زیادی نداشته و با یک میزانسن تقریبا ساکن روبرو هستیم. شخصیت‌ها معمولا به حالت دو زانو می‌نشستند و ارتباط آن‌ها از طریق سر و صورت و با نگاه‌های خیره کننده منتقل می‌شد. این همان ویژگی خاص اوزو بود که حال و هوای سینمایش را از دیگر کارگردانان متمایز می‌کرد. البته باید اشاره کنم که عدم تحرک بازیگران و ساکن بودن پلان‌ها ساده و آسان تلقی نمی‌شد، بلکه حساسیت و ظرافت‌های کارگردانی او را به رخ می‌کشاند و در هدایت بازیگرانش در حفظ تمپوی لازم سخت عصبانی می‌شد و آن‌ها را وادار به پیروی از تمپوی مورد نظرش می‌کرد. برای مثال به بازیگری می‌گفت: «برو آنجا فقط به مدت سه ثانیه و بایست». برای یک صحنه در «قرار است عاشق مادرم باشم» اوزو از بازیگر خود میتسوکو یوشیکا می‌خواهد که چایی خود را با قاشق دوبار و نیم هم بزند و بعد سرش را بطرف چپ برگرداند. فیلم‌برداری این صحنه، بیست و چهار بار تکرار می‌شود و وقتی بازیگر از او می‌خواهد که بگوید کجای کار او اشتباه است، اوزو پاسخ می‌دهد که نگاه او باید درست همزمان با حرکت برگشت، در یک لحظه انجام پذیرد. روابط پدر و دختری در گفتگوهای دو نفری و حتی در دورهمی‌های دسته جمعی بسیار پخته و بی‌آلایش به نمایش گذاشته می‌شد و همچنین شخصیت‌ها در کانون خانواده با اینکه به فرو پاشیدگی می‌رفت، نوعی ادای احترام را با خود به همراه داشت که گویی تسلیم بحران‌های جامعه نشده و همین خانواده سرپناه و مکانی امن به دور از هیاهو شده بود.